AYITI pi wo demen

YON GRAN PEYI PAMI TOUT LOT YO

Ayiti pa mwen an nan ven (20) tan k’ap vini yo se yon gran peyi tankou tout lòt gran peyi yo. Men, pou sa rive fèt, fòk nou chita depi  jodi a menm  sou gran keksyon ki rete san repons yo. Fòk nou youn di lòt men ki kote nou vle ale ansanm, men ki figi nou vle peyi a genyen e ki figi nou vle etranje yo wè vre. Ann konsidere kèk pwen ki sanse poto mitan pou bati  peyi sa nou vle a. Kisa ki posib ak kouman n’ap reyalize yo. Ann etidye aspè sa yo ansanm.

EKONOMI
Sou kisa ekonomi peyi Dayiti repoze ? Ki sektè ekonomik ki rapòte plis an Ayiti ? Ki amelyorasyon oubyen chanjman nou ka pote nan sektè sa yo ? Ki difikilte nou ka rankontre ? kijan nou ka rezoud yo ? Si nou ta pran keksyone tèt nou, ebyen nou pa t’ap janm fin poze keksyon tèlman pwoblèm yo anpil, men sa pa vle di ke pwoblèm sa yo pa gen solisyon. Pandan syèk sa ki sot pase a, anpil peyi fè pwogrè konsiderab, se pa nan yon jou yo devlope, men se pwodui tèt ansanm ak solidarite, pen travay ke yo ap planifye ane aprè ane.

Bon, Ayiti gen anpil plèn ki kapab pwodui diri ak lòt sereyal  tandiske yo pa ankouraje kilti sa yo. Diri blan pi bon mache paske feblès leta pa pèmèt li sibvansyone oubyen ankouraje pwogram pa bò isit. Lòt ankò,pa genyen bank agrikòl pa bò isit, pa genyen wout pou manje soti nan yon rejyon pou ale nan yon lòt a tan nan bon kondisyon. Gen lòt kote ki manke awoze, sa koz yo pa prèske pwodui anyen. Dèfwa yo di se tè a ki  pa ka pwodui. Men mwen demanti sa paske nan peyi Izrayèl bannann rive grandi e bay manje nan dezè.

Fòk nou sispann bay tèt nou manti sou keksyon sa yo, dayè gen apil bagay nou pa ankouraje. Ann gade tèt mòn nan Leyogàn pa egzanp, yo ka bay anpil kafe pandan lòt gwo pye bwa ap grandi ladan yo, se t’ap fè yon sèl kout wòch pou keyi plizyè fwi si nou ka fè rebwazman mòn sa yo ak pye bwa ki kapab bay fwi epi nan plantasyon kafe an menm tan.

A kote agrikilti a genyen sektè pèch la ki manke ankonpaye tou. Sinon nou t’ap jwenn plis fwi lanmè pou’n manje olye ke nou ta manje poul mouri ak vyann glase, jan pwason gwo sèl ak veritab bon !

Ti machann k’ap vann nan lari yo ta dwe gen patant ak asirans komès yo, konsa lè yon malè rive, yo pèdi komès yo pou leta avèk bank/koperativ yo ka akonpaye  moun sa yo.

Genyen yon lòt kategori moun ki se : Atizan, bòs tayè ak koutiryè, moun sa yo ka travay men twòp pèpè antre nan peyi an, an plis, moun yo plis anvi mete bagi ke yo mete yon wòb karabela. Leta dwe fè pwomosyon ak sansibilizasyon sou kilti ki pwòp ak nou menm, sibvansyonye twal k’ap vann an Ayiti pou nou ka genyen plis enterè pou fè yon rad ki nan gou nou tout bon vre. Paske li pi ekonomik pou Ayisyen achte yon rad ki soti aletranje tou koud ke li gen dwa pa twò renmen vre olye ke li achte twal epi peye koutiryè ak bòs tayè pou fè’l.

Anplis. Nou genyen tou sektè touristik la ki kapab rapòte Ayiti gwo lajan, paske nou genyen bèl lanmè, solèy, kaskad ak gwòt ke touris yo ta renmen jwi. Men pou sa fòk leta fè plis pwomosyon, mete sekirite epi fè plis wout.

Aspè sa genyen twòp koze. Ann fè yon ti janbe.

SANTE
Nan pwen sa menm nou pa nil  men nou pa twò lwen’l. Anpil medsen ak enfimyè nou yo pran fòmasyon aletranje, yo kapab menm ke yo pa anpil. Pwoblèm ki poze se paske leta manke enfrastrikti pou mete kapasite yo an aplikasyon ; mank lopital ak sant sant, epi konbyen kòb yo t’ap peye moun sa yo ki la pou sove vi ? Sa lakoz anpil nan pwofesyonèl sa yo kite peyi a, nan ti rès ki rete a genyen ki fè domèn nan tounen biznis yo, sa ki gen klinik prive yo se tèt nèg, rezilta final la se ti pèp la ki ap fin mouri.

Konbyen jèn enfimyè ki chita lakay ? Konbyen teknisyen laboratwa ki nan yon famasi ? Konbyen nan yo ki prefere al vann nan mache oubyen al travay yon kote chita ap fè fich tout lajounen ? Tout bagay alanvè. Ayiti pa’m nan wè yon lopital ki reponn ak tout nòm nan chak gran vil, san konte ti sant sante k’ap antoure’l, ti klinik mobil epi sant pwovizwa nan rejyon ki pi lwen yo sitou lè genyen epidemi. Konsa, aksè laswenyay t’ap disponib pou tout moun kèlkelanswa nivo ekonomi ou.

Gen yon lòt bagay nou pa’t ko souliye : nan peyi LaChin, medsin tradisyonèl oubyen medsin fèy vale teren anpil e’l trè valorize. Nou menm tou pa bò isit nou gen moun ki kapab, pouki leta pa akonpaye yo ? Pouki li pa fè pwomosyon valè sa yo nou genyen k’ap gaspiye ? Yo prefere achte medikamn ekspire kay blan je vèt pou ki bannou senkant (50) lòt maladi mete sou sa nou genyen.

EDIKASYON

Sa mezanmi se yon maling ki mal pou panse ! pa kibò pou’m kòmanse ? Bon ! pifò Ayisyen swadizan pale kreyòl ki se lang natal nou tout kit nou te nèg oubyen milat. Anplis, yo di kreyòl la se lang ofisyèl ansanm ak fransè, pwoblèm sa pa la jodi a, fòk nou ta tounen dèyè nan listwa.

Responsab ediksayon an Ayiti se te FIC, frè kongreganis sa yo se te yon bann milat, nou ka koumanse wè poukisa lekòl se an fransè (lang zuzu) ke yo anseye ! Se vre fransè se lang tradisyonèl ak kiltirèl pèp Ayisyen, men konbyen nan nou ki pale’l vre menm lè nou  ale lekòl ? Konbyen pitit malerèz ki fèt se fransè li pale avan (depil fenk koumanse pale) ? Ann pa bay tèt nou manti, fransè antre nan kilti nou sou lakoloni e li lè li tan pou’n konprann, pou’n admèt ke Ayisyen paka pale fransè dayè nou pa menm konn pale kreyòl.

Si kreyòl ak fransè se de (2) lang ofisyèl, poukisa ansèyman fèt an fransè sèlman alòske nou pa ka pale fransè a vre san nou pa pran bon kou nan lekòl ki la pou aprann moun lang fransè ? Epi, nou pa ka ekri kreyòl la tou. Poukisa edikasyon ti Ayisyen an pa ka fèt an kreyòl ki se lang li pi alèz ladann lan ? Nou menm nou pa ni pou ni kont men fòk nou di’l jan’l ye a. Konbyen Ayisyen ki pale ak ekri kreyòl la byen vre ?

Nan yon lòt bò, ti Ayisyen an rete ap etidye menm bagay yo depi plis pase senkant (50) lane men nan fen etid yo yo pa janm ka fin metrize tout sa yo aprann alòske anyen pa chanje, po liv yo chanje men anndan yo toujou rete menm. Pa gen okenn lòt metòd ki pou chanje fason aprantisaj la fèt. Kidonk gen anpil baryè toujou pou’n travèse tankou teknoloji ki disponib tou nan ediksayon ke nou poko janm itilize nou menm.

POLITIK

Se domaj, majorite politisyen isit pa wè peyi yo avan tout bagay, sinon nou te ka lwen. Ayiti pa’m nan apre ven (20) tan se tap peyi ki chaje sitwayen onèt epi devwe nan travay nan tèt kole. Si mwen ta nan plas pou pote chanjman sa yo, mwen t’ap fè de gran pati tankou Lèzetazini ki genyen repibliken ak demokrat pou ki vin fas a fas nan eleksyon. Konsa t’ap gen mwens tèt ki t’ap parèt nan eleksyon pou fè leta depanse twòp lajan, twòp tan ak enèji. Anplis, ta dwe gen yon konsèy k’ap travay ak palmantè yo pou si opozisyon ak pouvwa an plas la paka antann yo pou ki di men ki desizyon ki t’ap pi bon pou peyi a. Konsa nou t’ap sispann pèdi tan nan twòp pale anpil, kouri moute kouri desann toutan.

Epi gen lòt pwoblèm ki gen rapò ak edikasyon sivik chak sitwayen tou pou nou eseye rezoud. Fòk chak sitwayen kapab konnen kisa ki dwa li ak devwa’l, kisa lalwa di, kijan pou’l vote e ki chwa pou’ fè. Si moun y opa byen enstwi se nòmal pou yo vote san konsyans, se nòmal pou yo vote pou 100 pyas, pou grenn diri, pou fo pwomès. Fòk sitwayen an kapab konnen pakou kandida yo.

ESPO

Sa ankò se yon sektè  mwen wè ki yon tijan neglije tou. Ann pran pa egzanp yon jwè seleksyon nasyonal k’ap  reprezante peyi’l e tout yon nasyon, li pa menm ka touche ven mil goud (20.000) pa mwa, sa pa ankourajan menm. Ki pèfòmans ou panse jwè sa te ka bay si se pa lanmou li genyen pou jwèt la ? kidonk li ap fè tèt li plezi. Mwen menm mwen plis wè Ayiti pa’m nan ak yon pepinyè  jwè nan plizyè domèn espò ; jwè ki gen non sèlman lanmou pou jwèt la men tou ki genyen yon diyite, fyète ak onè nasyonal pou li defann. Konsa, jèn sa yo tou se t’ap jwè ke leta pap neglije. Leta t’ap akonpanye  avantou klèb yo, pèmèt yo fè plis pwofi nan aktivite yo, ankadre pwofesyonèl tankou : abit, jij de liy, moun k’ap ramase balon, moun k’ap netwaye teren etc. atravè federasyon an ke li t’ap mete fon a dispozisyon pou li. Men sektè prive a tou ta dwe envesti plis tou nan sektè a yon fason pou jwè yo ka pi byen trete.

Leta ta dwe pran an chaj jèn sa ki nan seleksyon nasyonal yo, bay yo yon chèk rezonab chak mwa, bay yo asirans lasante etc.

TEKNOLOJI
Nou rive la nan yon pwen sansib, enpòtan anpil anpil nan syèk sa n’ap viv la. Se yon domèn ki pèse anpil, ki gen anpil enfliyans ak anpil avni epi ki trè itil. Ou pa ka wè syèk sa san teknoloji, dayè pa gen peyi k’ap evolye san li. Nan tout branch: kèlkelanswa se te medsin, agwonomi, ediksayon, enèji, teknoloji fè prèv li e fè konnen mond la t’ap manke san li. Men nou menm ki dèyè toujou kisa’n dwe fè?

Yon egzanp: gouvènman nou an manke prezans li an liy, sou entènèt, nou manke aksè ak yon seri de sèvis ki t’ap ka pèmèt nou regle zafè’n san nou pa deplase. Sa vle di nou an reta, nou pa ajou. Si nou ta genyen sèvis sa yo se t’ap deja  desantralizasyon ak dekonsantrasyon biwo nan kapital la tou. Anplis, se jèn ki plis itilize teknoloji sa yo men se yo ki pa gen mwayen. Yon lòt kote, nou te ka pwofite fè alfabetizasyon nasyonal avèk sant miltimedya, nou te ka tou fè medsin ak distans paske nou pa gen wout pou transpòte yon seri de malad ki ka mouri nan wout. Menmke labank fè ti jefò, men yo pa ase, moun t’ap ale labank raman paske tout tranzaksyon tap prèske fèt dèyè òdinatè. Vòlè tou t’ap sispann oubyen t’ap diminye aktivite yo paske mwens moun t’ap pran lari pou koze lajan epi yo pa t’ap mache ak lajan sou yo twòp ankò.

Tout sa yo se avantaj ke peyi  Dayiti t’ap benefisye nan teknoloji, men pandan ke li t’ap prezan an liy la tou, li t’ap ekspoze avè estil krim ki fèt  avèk mwayen teknoloji sa yo tou. Eske nou prè pou sa yo?

An gwo, peyi a bezwen yon dal inovasyon nan plizyè domèn tankou sa’n sot pale yo. Men se tèt ansanm ki pou genyen, planifikasyon ak kontinyite sa ki te koumanse deja paske ven (20) tan kapab kout men li anpil pou’n ta panse epi reyalize sa’m ta’p pale la yo. Se konsa Ayiti t’ap vin yon gran peyi pami tout lòt yo.

Otè :

Dieter Adler Tranchant
Leyogàn, AYITI
Mwa Jen 2013